استان لرستان
موقعیت جغرافیایی
استان لرستان با 28559 کیلومتر مربع مساحت در غرب ایران قرار دارد. براساس آخرین تقسیمات سیاسی و اداری در سال 1375، شهرستانهای استان عبارتند از: خرم آباد، بروجرد، الیگودرز، دورود، کوه دشت، ازنا، دلفان، سلسله و پل دختر. شهرستان خرمآباد مرکز استان لرستان است. این استان از شمال به استانهای مرکزی و همدان، از جنوب به استان خوزستان، از شرق به استان اصفهان و از غرب به استانهای کرمانشاه و ایلام محدود است.
این استان در سال 1375 حدود 1584434 نفر جمعیت داشته است که 53/56 درصد آن در نقاط شهری و 45/26 درصد آن در نقاط روستایی سکونت داشتهاند.استان لرستان سرزمین کوهستانی است. اشتران کوه با 4050 متر ارتفاع بلندترین نقطه استان لرستان است وپستترین نقطه آن در جنوبیترین ناحیه استان واقع شده و حدود 500 متر از سطح دریای آزاد ارتفاع دارد.
آب و هوا
استان لرستان دارای سه نوع آب و هوای متفاوت است که عبارتند از: آب و هوای ناحیه سرد کوهستانی که زمستانهای سرد و تابستانهای معتدل دارد و مناطق بروجرد، دورود، ازنا، نورآباد و الشتر را در بر میگیرد. آب و هوای ناحیه معتدل مرکزی که بهار آن از اوایل اسفند آغاز و تا اردیبهشت ماه ادامه مییابد و شهرستان خرمآباد در قلمرو این ناحیه قرار دارد. آب و هوای ناحیه گرم جنوبی که به علّت تأثیر بادهای گرم خوزستان، تابستانهای گرم و زمستانهای نسبتاً معتدل دارد و پل دختر و ناحیه پایی در قلمرو این نوع آب و هوا قرار دارند.
خرم آباد
خرم آباد مرکز لرستان باستانی در دره ای باصفا و بر ساحل رودخانه خرم آباد قرار دارد. به زعم بسیاری از محققان زمانی شهر مهم ایلامی خایدالو (هیدالو) برجای آن قرار داشته است. ظاهرا شهر قدیمی شاپورخواست (سابرخواست) در دوره ساسانی و قرون نخستین هجری دارای مسجد جامع و بازارها و ساختمانهای بسیاری بوده و بافاصله کمی در ساحل چپ رودخانه جای داده شده بوده است. هنوز بقایایی از دیوارهای بزرگ و پهن که از سنگ و ملاط به سبک دوره ساسانی است از محاذی شهر کنونی تا روستای تیر بازار دیده میشود. چنین به نظر میرسد که در اواخر قرن ششم هجری شجاع الدین خورشید موسس خاندان اتابکان لر کوچک شهر کنونی را اساس قرار داده و توسعه بخشیده؛ احتمالا در حمله مغول ویران شده است. حمدالله مستوفی در سال 740 ه. ق. مینویسد: "خرم آباد شهری نیک بوده، اکنون خراب است."
این نخستین بار است که از خرم آباد بدین نام یاد شده است. در اواخر دوره صفوی خرم آباد مقر حکومتی والی لرستان فیلی بوده و به نوشته تاریخ حزین از آبادانی برخوردار، ولی متاسفانه بر اثر هجوم سپاه عثمانی به ویرانی گرایید. در دوران قاجار خرم آباد نسبتا توسعه یافت و قلعه گلستان ارم از قلاع معروف خرم آباد به دستور محمد حسین میرزای دولتشاه مرمت شد.
بارون دوبد یکی از ماموران روسیه تزاری که در سال 1845 از خرم آباد دیدار کرد، آن شهر را دارای بارو 4 مسجد، 8گرمابه و 1محله یهودی نشین توصیف میکند.
آثار تاریخی : غارهای پیش از تاریخ کنجی، یافنه، پاسنگر، گر ارجنه، قمری، پل شاپوری، قلعه فلک الافلاک، آسیاب گبری، گرداب سنگی، مناره آجری، مقبره بابا طاهر، سنگ نوشته، پل صفوی، حمام گپ
زور خانه طیب
این بنا در قسمت مرکزی شهرخرم آباد وبه فاصله کمی از قلعه فلک الافلاک ودر کنار مسجد توسلی ونزدیک مقبره باباطاهر واقع شده است کاربری اولیه این بنا ابتدا به صورت حمام بوده و بعدا به سه قسمت زورخانه, ساختمان دکاکین سنگ تراشان و محل سکونت تبدیل شده است . مساحت کلی بنا 5/282 متر مربع و ورودی آن از قسمت جنوبی بصورت یک دروازه مستطیل شکل کوچک است که دارای دو ورودی هلالی شکل است 1-ورودی بزرگ 2-ورودی کوچک که در داخل ورودی بزرگ تعبیه گردیده است ورودی کوچک به جهت اینکه هنگام ورود افراد به داخل زورخانه سرخود را خم نموده و حالت تعظیم ایجاد گردد شکل گرفته است. این بنا از آجر ساخته شده دارای دو گنبد جداگانه ومربوط به اوایل پهلوی است .
قلعه فلک الافلاک
قلعه فلک الافلاک بر بلندای تپه ای باستانی و طبیعی، در مرکز شهر خرم آباد واقع شده است. این اثر ارزشمند دارای هشت برج دو حیاط مستطیل شکل می باشد ارتفاع بلندترین دیوار تا سطح تپه 5/22متر و مساحت کلی آن 5300 متر مربع است . پلان بنا به صورت هشت ضلعی نامنظم است. ورودی آن در جبهه شمالی ودر برج جنوب غربی ساخته شده است که عرض آن10/2و ارتفاع آن3متر است در ساخت این بنا از مصالحی چون خشت ،آجر(قرمز وبزرگ) ، سنگ و ملات استفاده شده است.از نکات قابل تامل در این بنای سترگ وجود چاه قلعه به عمق42متردر حیاط اول و گریزگاه اضطراری در حیاط دوم می توان اشاره نمود. از زمان برپایی بنا در عهد ساسانی تا دوره های متا خر الحاقاتی به آن اضافه شده است(به خصوص دوره صفوی وقاجاری)این اثر همان دژمعروف شاپورخواست می باشد که در تاریخ ذکر شده است.به لحاظ موقعیت استراتژیکی خود در قرن 4ه.ق.به عنوان مقر حکومت آل حسنویه وگنجوراین سلسله درزمان آل بویه در آمد.از قرن ششم هجری پس از ساخته شدن شهر جدید خرم آباد این قلعه نیز بنام خرم آباد معروف شد.احتمالانام فلک الا فلاک در دوره قاجار بر آن اطلاق شده است. از بدو شکل گیری این بنای عظیم و دیدنی تا به حال دارای کاربریهای سیاسی ، نظامی ، خزانه سلطنتی ، مقر حکومتی ، پادگان نظامی ، زندان سیاسی داشته است. اکنون نیز به عنوان موزه باستانشناسی، مردم شناسی وآزمایشگاه مرمت اشیا وچایخانه سنتی از آن استفاده میشود . این بنای کم نظیر مربوط به دوره ساسانی وبه شماره 883 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است .
مناره آجری
این یادمان ارزشمند، بنائی است استوانه ای شکل در قسمت جنوبی شهر خرم آباد که به عنوان میل راهنما وجهت هدایت کاروان ها در کنار شهر قدیم شاپور خواست احداث گردیده است بقایای معماری سنگ و گچ با دیوارهای ضخیم در مجاورت مناره (پارک ، میدان شقایق فعلی ) بیانگر وجود تأٍسیساتی نظیر کاروانسرا و مسجد و .... گرداگرد بنا در گذشته می باشد . با توجه به سبک معماری بنا ، احتمالاً تاریخ ساخت آن به دوره فرمانروائی دیلیمان برمیگردد . بلندای آن بر اثر عوامل طبیعی کاهش یافته و اکنون با احتساب پایه سنگی ،ارتفاع آن به 30 متر می رسد . قطر بنا در پائین ترین قسمت به 5/4 متر کاهش می یابد . فضای داخلی آن از 99 پله تشکیل شده است . ورودی مناره در جبهه غربی روی سطح پایه قرار گرفته است . این بنا ارزشمند مربوط به دوره آل بویه (دیلمیان )میباشد و به شماره 376 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آسیاب گبری
این بنا در سطح شهر خرم آباد( قسمت جنوب شهر ) در محله حسین آباد واقع شده است .این اثر ازجمله بناهای عام المنفعه وقدیمی شهر خرم آبادمی باشد.که دارای پلان مستطیل وبه شکل مکعب به طول 26 متر ,عرض 6 متر و ارتفاع 5/11 متر و با استفاده از سنگهای تیشه خورد ه، قلوه سنگ همراه با ملات ساروج ساخته شده است این اثر احتمالاً متعلق به شهر شاپورخواست (ساسانی ) بوده تا دوره قاجاریه عملکرد داشته و مورد بهره برداری قرار گرفته است . اثر مذکور به شماره 3639 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است .
دریاچه گهر
درشرق استان لرستان ودر دامنه ارتفاعات اشترانکوه ، دریاچه های دائمی و شیرین ((گهر بالا)) و((گهر پایین )) قرار دارند.دریاچه گهر یکی از زیباترین دریاچه های کوهستانی کشور می باشد این دریاچه از ذوب برف های اشترانکوه و انباشت آب آن در پشت سد یا آب بندی که از ریزش کوه پدید آمده است . فراوانی نسبی آب های ورودی به این دریاچه باعث می شود ، سر ریز آب آن به دریاچه پایینی (بزرگ ) بریزد .
طول دریاچه اصلی گهر را ۵/۱ کیلومتر و عرض متوسط آن را ۶۰۰ متر برآورد کرده اند . حداکثر عمق دریاچه ۲۸ متر و مساحت آن در حدود ۱۰۰ هکتار و در ارتفاع 2400 متری ازسطح دریا وتنها دارای یک راه مالرو وصعب العبور به دامنه است .
دریاچه گهر مانند آبگیری است که از چشمه ها ، آبشارها و سراب های اشترانکوه پر شده و آب آن در تابستان و زمستان ثابت است . بیش تر سطح دریاچه گهر در زمستان یخ می بندد .
انواع بوته ها ، درختان تنومند بید ، گیاهان و گلهای زیبای پیرامونی ، اطراف دریاچه را به صورت یک پارک طبیعی شگفت انگیز در آورده است .
زیبایی خیره کننده و چشم اندازهای بدیع دریاچه سبب شده است هر ساله ، با وجود سختی راه ، انبوهی از مردم لرستان ، استانهای اطراف و دیگر نقاط کشور ، با پای پیاده یا سواره به دیدن دریاچه و زیبایی های آن بروند و چند روزی از اوقات فراغت خود را در آنجا سپری کنند .
سنگ نوشته
در مرکز شهر خرم آباد ( ضلع شرقی –خیابان شریعتی)ودر مسیر قدیمی شاپور خواست به خوزستان سنگ نوشته ای به شکل مکعب که بصورت یکپارچه متصل به صخره ای طبیعی بوده است، قراردارد . ارتفاع متون کتبیه دار با احتساب دوپله در چهار ضلع سنگ نوشته 344 سانتیمتر است این کتیبه به خط کوفی و زبان فارسی دور تا دورستون سنگی تحریر شده است در گذشته به بردنوشته معروف بوده است .کتیبه با بسم الله شروع شده وموضوع آن مربوط به حکم امیر اسفهسا لار کبیر ظهیرالدین و الدوله معین الا سلام طغرل لتکین ابوسعید برسق در خصوص بخشش علفچر درچراگاه های شاپور خواست و ممنوعیت برخی سنتهایی ناپسند در عهد سلطنت ملکشاه سلجوقی به تاریخ 513 هجری قمری است . این یادمان فرهنگی مربوط به دوره سلجوقی وبه شماره 398 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است
حمام گپ
این بنا در مرکز شهر خرم آباد در کنار میدان گپ واقع شده ومنسوب به حسین خان ساکی است . احتمال می رودبا بنای پل گپ خرم آباد هم دوره باشدکه در دوره شاه سلطان حسین صفوی بنا شده است. مساحت آن قریب به790 متر مربع می باشد، به نظر می رسد در ادوار بعدی نیز در آن تغیراتی در آن لحاظ شده باشد. تزئینات ساده گچبری در رسمی بندیهای زیر گنبدآن وجود دارد و هیچ شواهدی دال بر وجود نقاشی و آهک بری در آن وجود ندارد.
در گذشته آب رسانی بنا از چاهی موسوم به گور یا گاورو که در قسمت تون قرار دارد. تامین می شده و فاضلاب آن از طریق تنبوشه های در زیر خیابان فردوسی به رودخانه می ریخته است . در قسمت بینه 2ستون سنگی ودر گرم خانه نیز 4 ستون سنگی وجود دارد،قوسهای اجرا شده در بنا همگی از نوع شبدری کند می باشد. این بنا مربوط به دوره صفویه وبه شماره 2357 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است .
نظرات ()